การจัดการความรู้การพัฒนาชุมชนต้นแบบแหล่

…บ้านปางเคาะกับการจัดการทรัพยากรป่า…

ข้อมูลทั่วไป

บ้านปางเคาะหมู่ที่ 11 ตำบลไทรย้อย อำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ ตั้งอยู่บนเส้นทางของสองถนนคือถนนทางหลวงหมายเลข 11 เด่นชัย-ลำปาง และถนนทางหลวงหมายเลข 101 ศรีสัชนาลัย ห่างจากตัวอำเภอเด่นชัย 17 กิโลเมตร เดิมมีชื่อบ้านปางล้อ เพราะมีทั้งล้อวัวผ่านหมู่บ้านไปมาชาวบ้านต่างถิ่นได้นำล้อวัวควายมาพักรอที่หน้าบ้านจึงได้ชื่อว่าบ้านปางล้อขึ้นตรงกับตำบลเด่นชัยอำเภอสูงเม่นจังหวัดแพร่

ต่อมานายสีสุฤทธิ์ นายคำอ้าย สีขาว นายปิง เมฆยึด พาครอบครัวมาตั้งรากถิ่นฐานและก่อตั้งวัดปางเคาะขึ้นมา จึงมีชาวบ้านต่างถิ่นพากันย้ายเข้ามาตั้งถิ่นฐานมากขึ้นจึงเปลี่ยนหมู่บ้านไปว่าบ้านปางเคาะตามชื่อวัดที่จัดตั้งขึ้นเพราะเนื่องจากบริเวณที่สร้างวัดนั้นมีต้นคอขึ้นเป็นจำนวนมากภายในบริเวณวัด มีผู้นำหมู่บ้านคนแรกชื่อ นายสนิท พริบไหว ต่อมาได้เปลี่ยนวิทยาฐานะเป็นกำนันเมื่อมีจำนวนประชากรและจำนวนครัวเรือนมากขึ้นตามลำดับ

ปัจจุบันบ้านปางเพราะหมู่ที่ 11 ได้แยกออกมาจากบ้านปางเคาะหมู่ที่ 3 โดยได้แบ่งเขตการแยกหมู่บ้านตั้งแต่ซอยข้างโรงเรียนบ้านปางเคาะเป็นต้นไปเมื่อได้ทำการแยกหมู่บ้านเมื่อปีพุทธศักราช 2513 เป็นต้นมาบ้านปางเคาะหมู่ที่ 11 ได้มีผู้นำชุมชนคนแรกอยู่ในเวียง แสนประการ เป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรกแล้วต่อมาปีพุทธศักราช 2553 ได้ทำการคัดเลือกลงคะแนนเลือกตั้งผู้ใหญ่บ้านซึ่งผลการเลือกตั้งผู้ใหญ่บ้านได้ นายภาสกร เชื้อพันธุ์ เป็นผู้ใหญ่บ้านหรือประธานกำลังต้องการหมู่บ้านเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน

 

 

พิธีกรรมความเชื่อ

ด้านพิธีกรรมความเชื่อชาวบ้านมีความเชื่อเรื่องผีสางเทวดาที่ดูแลรักษาหมู่บ้าน มีเจ้าพ่อเจ้าแม่ดังนี้

  • เจ้าแม่นางแก้ว - เจ้าพ่อพญาปาน ปกปักรักษาชาวบ้านมีขอเขตครอบคลุมทั้งตำบลโดยมีหอที่บ้านบอกแก้วสอง
  • ผีประจำหมู่บ้าน มีการสร้างขอให้ที่กลางหมู่บ้านใต้ต้นมะเดื่อใหญ่ มีชื่อเรียกคือพ่อใหญ่ศรีวงศ์ปัจจุบันหอดังกล่าวอยู่ในเขตบ้านของ นายพัฒน์ รัตนาภรณ์ การเลี้ยงจะทำปีละหนึ่งครั้งในช่วงปีใหม่เมืองหรือสงกรานต์ถ้ามีใครในหมู่บ้านป่วยโดยไม่เท่ากับเหตุหรือมีการบนบานขอให้ไม่ติดเกณฑ์ทหารก็จะไปบนบานศาลกล่าวจากศาลเหล่านี้

ผีประจำห้วยต่างๆ

  • ผีโป่งดินดำ
  • ผีจำค่า
  • ผีปกกะโล้ก
  • ผีห้วยจำบอน
  • ผีจำเต็น
  • ผีห้วยโป่งจั่น
  • ผีห้วยเขียวปู้
  • ผีห้วยม่วง

การเลี้ยงผีห้วย จะทำเมื่อมีคนในหมู่บ้านไปในห้วยต่างๆที่มีผีประจำห้วยแล้วกลับมาบ้านมีอาการป่วยโดยไม่ทราบสาเหตุโดยของเซ่นไหว้จะเป็นไก่หรือวัวหมูแล้วแต่ความหนักของอาการป่วย

ผีประจำไร่นา จัดทำหลังจากการเก็บเกี่ยวผลผลิตของเส้นไหว้แล้วแต่เจ้าของไร่นาจะได้บนบานศาลกล่าวไว้

…องค์ความรู้ในการจัดการทรัพยากรป่า…

วิธีการ

บ้านปางคาะหมู่ที่ 11 เป็นพื้นที่ป่าแม่ปานเป็นป่าสงวน ในอดีตเมื่อปีพุทธศักราช 2492 ได้มีกลุ่มคนบ้านบวกโป่ง ตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น ได้อพยพเข้ามาเป็นกลุ่มคนเล็กๆ มีประกอบไปด้วย นายสี สุดริด   นายแหลม วงแสงสี นายมา งามทรง นายปอง งามผิว นายจันทร์ งามผิว นายน้อย ปั่นเฟือง นายสนัน งามส่ง

ในอดีตการเข้ามาในพื้นที่ปางเคาะเพื่อเข้ามาทำไร่ทำนาในพื้นที่บ้านปางเคาะจนส่งผลให้ชาวบ้านภายนอกเห็นว่ามีพื้นที่ในการทำกินเพิ่มมากขึ้นจึงมีการย้ายถิ่นฐานอพยพเข้ามาตามตามกันมาและมีการจับจองที่ดินเพิ่มมากขึ้น

กฎระเบียบในการดูแลรักษาป่าห้ามคนนอกหมู่บ้านเข้ามาใช้ประโยชน์ในป่าของชุมชนบ้านปาง เพราะปลูกป่าในวันสำคัญจะเป็นโครงการปลูกป่าบ้านแม่ปานจะมีสองหมู่บ้านใช้ร่วมกันคือหมู่บ้านปางเคาะหมู่ที่สามและหมู่ที่ 11 เพราะในอดีตปางเคาะหมู่ที่ 11 ได้ย้ายออกมาจากบ้านบางข้อมูลที่ 3

 

 

การจัดการป่าหรือการป้องกันภัย ที่ชาวบ้านต้องพบต้องเจอ ยกตัวอย่างเช่น

การสารสัมปทานป่า

การมีการสัมปทานในพื้นที่ป่าเพื่อที่จะใช้ประโยชน์หินในการนำไปสร้างทางรถไฟในปีพ.ศ. 2559 กลุ่มนายทุนได้เข้ามาสัมปทานปานในชุมชนโดยมีการเข้ามาติดต่อผ่าน ผู้นำชุมชนผู้นำชุมชนเห็นว่าไม่เป็นธรรมต่อคนในชุมชน จึงนำเรื่องทั้งหมดมาเข้าที่ประชุมในวันประชุมหมู่บ้าน ชาวบ้านเห็นพ้องต้องกันว่าไม่ยอมให้นายทุนเข้ามาสัมปทานป่า จึงทำเรื่องยื่นเรื่องการสัมปทานป่าส่งตรงถึงผู้ว่าฯ เพื่อให้เห็นถึงความเดือดร้อนที่ชาวบ้านได้พบ

ต่อมาอุตสาหกรรมในจังหวัดแพร่ได้เข้ามาชี้แจงได้ละเอียดของการสัมปทานว่าเมื่อทำทานแล้วจากเกิดผลกระทบอย่างไรจะได้ผลดีอย่างไร แต่นั้นเองชาวบ้านก็ไม่ยอมที่จะให้นายทุนเข้ามาสัมปทานต่อมาชาวบ้านได้มีการรณรงค์ทำป้ายต่อต้านเพื่อนำไปติดตลอดสองข้างทางระหว่างหมู่สามและหมู่ 11 ของบ้านปางเคาะหลังจากนั้นตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2559 จนถึงปีพ.ศ. 2561 เรื่องนายทุนที่จะเข้ามาสัมปทานได้เงียบหายไปโดยไม่ทราบสาเหตุว่าจะยกเลิกความคิดการสัมปทานป่าออกไปแล้วหรือมีแผนที่จะมาทำอย่างไรก็ตามชาวบ้านไม่ยอมให้นายทุนเข้ามาสัมปทานป่าไม่ว่าจะเหตุผลใด เพราะหากมีการเข้ามาทำสัมปทานจะเกิดผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของชาวบ้านเป็นแน่นอน

การจัดการปัญหาที่เกิดขึ้นต่อป่าชุมชน

  • ชาวบ้านมีความร่วมมือกันที่เห็นพ้องไปในทางเดียวกันคือไม่ตอบรับหรือไม่เห็นผลประโยชน์มากกว่าความเป็นอยู่
  • ชาวบ้านมีความร่วมมือกันระหว่างผู้นำและตัวชาวบ้านเอง
  • หมู่บ้านมีความเข้มแข็งในเรื่องการบังคับใช้กฎข้อบังคับข้อระเบียบต่างๆ
  • ชาวบ้านมีความเชื่อเรื่องผีป่าผีดอย เพื่อป้องกันการบุกรุกพื้นที่ป่าจากคนในชุมชนและนอกชุมชน

รายชื่อคณะกรรมการป่าชุมชน

  1. นายพัสกร เขื่อนพันธ์
  2. นายพัส รัตนาพรเพชร
  3. นายประสพ งามผิว
  4. นายยอดชาย เมฆอากาศ
  5. นางจันทร์ วงศ์แสนสี
  6. นายธวัช เมฆอากาศ
  7. นางต่วน ถิ่นทิพย์
  8. นางสาว พานทอง ต๊ะสอน
  9. นายช่วย กุ๊กไม้
  10. นายสุรินทร์ เขื่อนพันธ์
  11. นายสุนทร สมร

จากข้างต้นที่กล่าวถึงวิธีการจัดการทรัพยากรป่าของคนบ้านปางเคาะนั้น มีมุมมองที่สะท้อนให้เห็นถึงการรักษาป่าด้วยจิตวิญญาณของคนกลุ่มหนึ่งในชุมชน ซึ่งเป็นพื้นที่ธรรมชาติที่มีความสำคัญกับชีวิตคนในชุมชนแห่งนี้เพราะเป็นแหล่งที่มีความหลากหลายของระบบนิเวศและเก็บสะสมความหลากหลายทางชีวภาพของพันธุกรรมพืชพื้นถิ่น ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการอนุรักษ์ระบบนิเวศในป่าแห่งจิตวิญญาณของกลุ่มคนในชุมชนบ้านปางเคาะแห่งนี้ คือ เกิดขึ้นจากวิถีแห่งภูมิปัญญาและโลกทัศน์ทางนิเวศของชาวบ้านปางเคาะเอง ที่เชื่อว่ามิติทางจิตวิญญาณ ยังมีความสัมพันธ์กับโลกแห่งวัตถุ มิได้แยกขาดจากกัน มนุษย์ ธรรมชาติและจิตวิญญาณ  มีสายใยแห่งความสัมพันธ์ยึดเหนี่ยวกัน มีลักษณะองค์รวม ในธรรมชาติยังมีมิติทางจิตวิญญาณ ที่เป็นผี-เทพ คอยดูแล คุ้มครองพื้นที่และชุมชน ความเคารพและกตัญญูต่อผี-เทพที่อยู่อาศัยอยู่ในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ที่คอยดูแลรักษาชุมชนชาวปางเคาะ ทำให้ระบบนิเวศในพื้นที่ป่าดังกล่าวไม่ได้ถูกทำลาย ทั้งยังได้รับการดูแลรักษา นอกจากนี้ การที่วิถีภูมิปัญญาหรือวัฒนธรรมพื้นฐานของชาวปางเคาะ มีเสรีภาพ มิได้ถูกจำกัด สามารถแสดงศักยภาพของภูมิปัญญาของตนเองได้เต็มที่ เป็นปัจจัยสำคัญส่งเสริมสนับสนุนการดูแลทรัพยากรชีวภาพให้ยั่งยืนและได้ส่งผลประโยชน์กลับคืนแก่ชุมชน ซึ่งประโยชน์และคุณค่าจากป่าแห่งจิตวิญญาณนี้ เป็นกำลังใจและแรงผลักดันสำคัญต่อการรักษาระบบนิเวศป่าแห่งจิตวิญญาณต่อไป

 

เสริมสร้างความรู้ด้านการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ การใช้ภูมิปัญญาเพื่อการดูแลรักษาแหล่งชุมชนเน้นสุขภาพผู้สูงอายุ แนะนำการรักษาความปลอดภัยในสถานที่ท่องเที่ยวชุมชน สภาพแวดล้อม สิ่งอานวยความสะดวก

ติดต่อเรา

มหาวิทยาลัยแม่โจ้-แพร่ เฉลิมพระเกียรติ
เลขที่ 17 หมู่ที่ 3 ต.แม่ทราย อ.ร้องกวาง จ.แพร่ 54140
โทร: 0 5464 8593-5
Fax: 0 5464 8374 , 0 5464 8596

จำนวนผู้เข้าชม

0

ผู้เยี่ยมชมวันนี้

0

ผู้เยี่ยมชมทั้งหมด